Đoan Ngọ mồng 5 tháng 5

Cũng được gọi là Tết Đoan Ngọ. Tuy vào ngày mồng 5 tháng 5 âm lịch, ngày này, được dân gian xưa nay gọi là Tết nửa năm. Ngoài tên Tết Đoan Ngọ còn được gọi là Tết Đoan Dương. Là một ngày Tết được coi là quan trọng trong năm. Người xưa hay nói "Tết mồng 5, rằm tháng 7" là nói rõ tính cách hệ trọng không thể bỏ qua được.

Tục ăn Tết Đoan Ngọ bắt đầu từ thời nào không được rõ. Các nhà nho ngày xưa thấy người Tàu nhân ngày này làm lễ kỷ niệm Khuất Nguyên ở vào đời Xuân Thu tuẫn tiết vì trung nghĩa và dân ta bắt chước theo. Nhưng tục ta không kỷ niệm, không nhà nào cúng Khuất Nguyên thậm chí cũng không ai nhắc, lẽ tất nhiên rất ít người biết, nhớ tới Khuất Nguyên. Dân ta thường nhắc tới tên "Tết mồng 5 tháng 5" hay "Tết nửa năm" hơn vì quan niệm là một lễ tiết quan trọng đứng hàng thứ nhì sau Tết Nguyên Đán. Ngày mồng 5 tháng 5 của ta còn là ngày giỗ Mẹ: Quốc mẫu Âu Cơ. Nhiều địa phương miền Bắc thường làm lễ kỷ niệm và nhớ ơn. Vì thế, Tết Đoan Ngọ được coi là ngày lễ quan trọng của Việt Nam.

Cách thức ăn Tết có tính cách xã hội trang trọng nhiều hơn tín ngưỡng tôn giáo. Hoàn toàn khác hẳn quan niệm của người Trung Hoa.

Ngày nay, ta vẫn còn giữ một số tục trong lễ Tết nửa năm này. Xưa, vào giữa trưa, người ta hái lá mồng năm, bất cứ là lá gì, nhưng những lá được chú ý chọn nhiều là lá ngải cứu, lá đơn, lá ích mẫu, lá cối xay, lá vối... đem về phơi khô để nấu nước uống, cho là tốt lành. Người xưa cho là lá đơn mồng năm chữa bệnh đơn rất hay, lá ngải cứu mồng năm trị bệnh đau bụng rất hiệu nghiệm.

Ở Nam Bộ người ta tìm những lá thuốc "xông" là những loại lá có chất dầu để nấu xông hơi trị, giải bệnh cảm như là lá ổi, lá sả, lá khuynh diệp, lá từ bì, lá ngũ trảo (loại cây có 5 lá như 5 móng tay) v.v... bó lại thành một bó treo trước và trên cửa nhà. Lời giải thích là "làm dấu hiệu cho tà ma, yêu quỷ thấy trong nhà đã có thuốc chữa trị mà không quấy rầy làm bệnh nữa". Những nhà thường có nhiều người bệnh yếu thì giải thích "cầu xin đất trời thôi đừng làm cho bệnh yếu thêm, xin cho chóng chết". . Nhưng thực tế nhất là bó thuốc xông đó vào vài ngày sau đem đi nấu nước, cho người bị cảm nóng hay lạnh bất ngờ xông hơi rất hiệu nghiệm, theo kinh nghiệm thông thường rất phổ biến của khoa thuốc Nam nước ta.

Ngày nay, còn rất nhiều chợ ở thành phố có người bán loại thuốc lá xông này, đem từ các vùng vườn quê ra, vào ngày mồng 5 tháng 5, và đa số người đi chợ đều tìm mua đem về treo trước cửa nhà.

Cũng như nhiều lễ tiết khác trong năm, trong ngày Tết Đoan Ngọ, có quà biếu. Con cháu lo biếu Tết nửa năm cho ông bà cha mẹ. Rể sêu, biếu nhạc gia, học trò đi Tết thầy dạy. Người bệnh tặng quà cho thầy thuốc. Ngày xưa, quà biếu trong lễ Tết này là ngỗng với đậu xanh, đường. Trái cây có dưa hấu, nhưng ngày nay, người ta biếu nhau tất cả trái cây nào có bán ở chợ và biếu cả gà vịt, bánh, rượu, tùy túi tiền của người dân thành phố.

Tất nhiên, cũng có cúng gia tiên. Vì ngày này ở trong mùa dưa hầu cho nên người ta hay cúng dưa hấu, (nhiều nơi cúng dưa hâu là điêu bắt buộc). Còn đường cát, đậu xanh dùng để nấu xôi chè, cháo. Loại bánh được dùng cúng trong ngày này là bánh ú là loại bánh người Nam bộ gói bằng nếp bột ngâm nước tro gói lá tre (nên còn gọi là bánh ú lá tre) có nhân đậu xanh nấu với đường tán, đường thẻ có màu đỏ. Ngày nay, nhân Tết Đoan Ngọ, chợ nào cũng có bán loại bánh ú lá tre đặc biệt này. Loại này bán từng chục, lớn chỉ bằng 1/3 nắm tay.

Tết Đoan Ngọ còn là ngày giết sâu bọ theo tục lệ, thời tiết. Những ngày tháng 5 âm lịch, nhiều nơi đêm oi bức nóng vào ban ngày, lạnh vào ban đêm, sâu bọ sinh ra nhiều, phá hại mùa màng, cần phải trừ khử để bảo vệ mùa màng. Lịch vật hậu của ta luôn luôn ghi vào đầu tháng 5 âm lịch - sơ hậu: Bọ ngựa nở trứng.

Nhiều làng xưa có tục ăn trứng luộc, ăn kê (ăn kê lẫn với bánh đa và đường cát). Người lớn, kể cả đàn bà, uống một chút rượu hòa với tâm thần đan hay hồng hoàng, cũng nhằm mục đích giết sâu bọ.

Từ sáng sớm ngày mồng 5 tháng 5, người ta cũng hay ăn cơm rượu nếp, ăn mận, ăn đào. Được giải thích là... cũng để giết sâu bọ.

Với trẻ con, cũng từ lúc sáng sớm, khi trẻ còn ngủ chưa thức dậy, người ta lén bôi hồng hoàng vào thóp thở và ngực, rốn trẻ để trừ khử trùng. Người ta cũng cho trẻ đeo chỉ ngũ sắc (5 màu) và một cục hồng hoàng với những túi nhỏ kết hình trái khế, trái đào, trái ớt... bằng the lụa sặc sỡ.

Trẻ nhỏ còn được nhuộm móng tay trỏ và móng chân trỏ, nay không hiểu được vì lý do gì.