Trung Thu Rằm tháng 8

Tết Trung thu được tổ chức vào ngày Rằm tháng tám Âm lịch. Đây là thời kỳ lễ hội, đặc biệt gây hào hứng cho trẻ con, cũng như những ngày Tết Nguyên Đán.

Người ta sửa soạn cho Tết Trung thu từ khoảng hai tháng trước. Đặc biệt là ngành sản xuất bánh nướng, bánh dẻo (bánh Trung thu) và đồ chơi cho trẻ em. "Rước đèn tháng Tám" là sinh hoạt vui chơi của thiếu nhi đã đi vào thi nhạc rất phong phú. Các loại đèn giấy đốt bằng nến, nay có thêm đèn đốt bằng điện, như đèn kéo quân, đèn cá chép, đèn ông sao, đèn con thỏ và kể cả... máy bay, xe tăng thời đại mới là những biểu hiện đầy ấn tượng, điển hình cho một lễ hội truyền thống theo tập tục. Múa lân (hay múa sư tử), múa rồng với hoạt cảnh ông địa nhảy nhót vui nhộn theo nhịp điệu trống "lùng tùng" rầm rộ kéo diễu qua đường phố từ thôn làng đến thành thị trong đêm đèn giăng treo của hội hoa đăng, giữa lúc các cụ lão nhâm nhi chén trà, miếng bánh ngọt đặc thù, sảng khoái nhìn những giọt mưa thu lớt phớt bay (trong đêm 14 âm lịch) hiểu rằng đó là hiện tượng thời tiết thuận lợi cho mùa màng khấm khá. Tất cả là hình ảnh của một đêm Tết lễ vô cùng thú vị.

Theo sách xưa, Tết Trung thu khởi từ nhà Đường, thời vua Duệ Tôn, niên hiệu Văn Minh ở bên Trung Hoa. Kỳ thực, theo sự nghiên cứu qua bao thời kỳ, người ta ghi nhận có lẽ không hẳn như thế.

Nguồn cội của lễ tiết Trung Thu còn có ý nghĩa sâu xa hơn nhiều trong đời sống của con người nhất là những người ở phương Đông. Có nhiều dấu tích ẩn chứa trong các nghi thức của lễ hội ngày mùa này.

Theo sách "Nghi lễ vòng đời người". "Ý nghĩa thời lịch của nó là vào dịp xuân phân khi bắt đầu của thời kỳ thu đông, ở Trung Quốc cổ, tại đây có thời gian tế lễ sức mạnh siêu nhiên tạo nên mùa màng của đất đai. Mới ở cuối thế kỷ trước (19) và ngày nay người ta còn cúng Thổ Địa, nơi thì cúng Táo Quân. Nhiều tập tục ở các vùng khác nhau của Trung Quốc nhân ngày Trung thu cho thấy nó không hoàn toàn chỉ có Tết Trông Trăng, cũng không hoàn toàn là Tết của trẻ em. Trong quan niệm của người Trung Quốc và nhiều dân tộc phương Đông khác, mặt trăng là biểu tượng của mùa khởi thủy sinh khí âm trong vũ trụ, vào ngày trăng tròn tháng tám người ta làm lễ để tôn thờ điều đó. Ở nhiều nơi còn phổ biến những nghi thức cúng lễ chứng tỏ cho điều này, việc cúng trăng và gia tiên vào đêm Trung Thu, phải do phụ nữ đảm nhận. "Đàn ông không cúng trăng, đàn bà không lạy vua bếp". '. Người Trung Hoa có câu như vậy, vào ngày này người ta cúng gia tiên từ sáng, còn cúng trăng thì để tới chiều tối lúc trăng lên.

Về bánh Trung thu thì người Trung Quốc có truyền thuyết cho rằng chiếc bánh Trung thu có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử của họ vì nó giúp cho họ thoát khỏi ách thống trị của quân Mông Cổ cai trị nhằm chống lại sự phản kháng của dân địa phương, đã cài người của mình vào ở từng gia đình Hán để kiểm soát từng hành vi của họ. Người Hán mãi không sao có cách nào hoạt động cho qua mắt được quân Mông Cổ. Tuy nhiên cuối cùng thì họ cũng nghĩ ra cách là gởi những tiếng kêu gọi cho nhau trong món quà Tết này. Vào năm ấy, đêm Trung thu cả nước đã đồng lòng đứng lên đánh đuổi được quân thù. Truyền thuyết là như vậy, nhưng chiếc bánh Trung thu chắc là có gốc rễ sâu xa hơn, đó là sản phẩm của ngày hội mùa được tổ chức vào đêm rằm Trung thu, một ngày lễ hội không nhất thiết là có nguồn gốc Trung Hoa thuần khiết, mà chắc chắn là từng được tổ chức từ xa xưa ở nhiều dân tộc khác trong khu vực dưới hình thức nào đó và với tên gọi nào đó mà giờ đây tạm thời chúng ta mới hình dung được một cách rất khái lược.

Cày ruộng tháng năm, xem rằm tháng Tám, rõ ràng là trăng rằm tháng 8 có ý nghĩa thật quan trọng trong đời sống của dân cư nông nghiệp trong vùng. Tuy nhiên trải bao thăng trầm của lịch sử ý nghĩa sơ khai ban đầu của ngày lễ tiết nay đã bị lu mờ.

Dù sao thì với Việt Nam ngày nay, đây vẫn là ngày Tết đầy sức thu hút. Tuy tục múa sư tử, thi cỗ, thi đèn, hát trống quân giờ đây ít được chú ý hơn, song không vì thế mà nó kém phần háo hức và náo nhiệt?

Người Trung Hoa gọi bánh Trung thu là bánh trăng (Trung thu nguyệt bĩnh). Bánh này nguyên gốc là hình vuông. Hình vuông tượng trưng cho mặt trăng, trong khi hình tròn tượng trưng cho mặt trời.

Ở khu vực sống về nông nghiệp, Trung Quốc và Việt Nam có mối tương đồng là quan niệm tạ ơn Trời Đất, Thần Thánh, nhất là Thần Nông bằng những sản vật được làm ra từ đất đai canh tác. Sản phẩm hoa màu, nguyên trạng hay chế biến, đều là vật lễ hàng đầu trong cúng lễ tạ ơn.

Với dân tộc Việt, ngoài cúng lễ Trời Đất, Thần Nông bao giờ cũng được cúng lễ tạ ơn, vừa trình báo thành quả năng suất lao động, vụ mùa (cáo yết) với các đấng gia tiên vào những thời điểm sớm nhất.

Lễ tục vui chơi trong dịp Tết Trung thu ở làng quê và thành thị Việt Nam xưa được mô tả trong "Đất lề quê thói": "Suốt cả năm, ngày rằm tháng Tám trăng vừa trong vừa tròn hơn cả, lại nhận tiết trời hết nóng chưa lạnh, người ta bày ra cách chơi trông trăng."

Nhân dịp làm nhiều thứ bánh bày cỗ trông trăng, tự nhiên người mình nghĩ ngay đến dâng cúng tổ tiên. Cúng bánh trái đã vậy, nhiều nhà còn làm cỗ cúng.

Nơi phố phường thay nhau bày cỗ trông trăng, đủ các thứ bánh đồ đường, ưa chuộng nhất là bánh dẻo bánh nướng, có những chiếc bánh dẻo gọi là bánh mặt trăng đường kính đến năm tấc. Ngoài thứ bánh, cỗ bày đủ trái cây đương mùa và những con giống nặn bằng bột, nhuộm ngũ sắc. Con gái đường phố đua nhau thi tài khéo nặn con giống, gọt đu đủ trổ hoa để bày cảnh. Bênh cạnh cỗ có khi bày kín khắp trên hai ba chiếc bàn, thế nào cũng có một chiếc đèn kéo quân, lắm người tự tay chế kiểu đèn công phu và tài tình.

Tối đến trẻ con lũ lượt kéo nhau ra phố, mỗi đứa cầm chơi một cái đèn có thắp nến bên trong, nan bằng tre nứa phất giấy bóng màu, làm đủ hình lân, thỏ, ếch, nhái, cá, tôm...

Mấy chú Hoa man khéo vẽ trò() đã nhân dịp Trung thu "làm" ông nghè giấy, cũng cờ cũng biển cũng cân đai() bán cho bàn dân thiên hạ, rất đắt hàng. Người ta mua ông nghè giấy về cho con chơi để con học đòi ham muốn làm nên ông nghè.

Ở thành thị trai tráng tụ tập hội thành đoàn rước sư tử rước rồng. Sư tử hí cầu, Long tranh châu, múa nhịp nhàng, điệu bộ lúc uyển chuyển lúc hùng hổ mải miết là những vũ khúc ngoạn mục với điệu nhạc độc đáo một trống một não bạt. Nhiều nhà đốt pháo mừng khi đám rước đi qua dừng lại trước cửa nhà múa. Có lệ thưởng tiền chẳng nhiều thì ít: bọn trai tráng lập hội múa sư tử, múa rồng là vì ham chơi, không phải để kiếm lợi, tiền thưởng của các nhà họ sẽ dùng vào việc tu bổ hoặc mua sắm đồ đi rước. Nhiều nhà treo giải thưởng tiền và pháo trên cao bảy tám thước, họ đứng lên vai nhau xếp thành bậc thang cho người đội đầu sư tử leo lên giật giải bằng được.

Trung thu là Tết trẻ con nhưng cũng là dịp biếu bánh, biếu ông bà cha mẹ chú bác anh em, biếu thầy học, biếu bố mẹ vợ, biếu chỗ ân tình bạn bè. Biếu với ý nghĩa trước hết là mùa nào thức nấy sau là nghĩ đến trẻ con. Ngày trước ở Hà Nội vào dịp Tết Trung thu, đến phố hàng Mã như đi vào đường đèn giấy đủ kiểu, đủ màu, đi qua phố hàng Đường, hàng Buồm, người đứng chen nhau trước cửa tiệm đợi mua bánh đông như nêm cối. Nhiều nơi có tục nam nữ thanh niên tụ họp nơi quang đãng mát mẻ hát trống quân, trông trăng, ba bốn đêm liền. Tuy vậy, ở thôn quê hẻo lánh nhất là những nơi đồng chua nước mặn, người bần nông thường không biết Trung thu là gì.

Trời sao trời ở không cân?
Kẻ chưa ăn hết người lần không ra.